Actie / Reactie

Drempels om over seksueel grensoverschrijdend gedrag te spreken of het te melden

Velen van ons zijn jarenlang misbruikt. Velen van ons hebben jarenlang gezwegen en ieder van ons had daar zijn/haar eigen redenen voor. Allemaal ervoeren we drempels om te praten over het seksueel grensoverschrijdend gedrag of om er officieel aangifte van te doen.

Een eerste reden kan zijn dat het misbruik begint als slachtoffers nog kind zijn en dat ze te jong zijn om te beseffen dat wat de pleger doet niet oké is. Zelfs wanneer slachtoffers het wel beginnen te beseffen, is het nog steeds moeilijk om er de juiste woorden voor te vinden, grenzen aan te geven en voor zichzelf op te komen. Slachtoffers kunnen zelfs beginnen denken "dat het nu eenmaal zo hoort te zijn", en dat er niets aan te doen valt. Plegers kunnen slachtoffers manipuleren en laten geloven dat het gedrag dat hij/zij stelt normaal is.

Ik lag na het misbruik soms te huilen, waarna hij mij vastpakte en zei dat ik niet moest huilen, dat het morgen weer een leuke dag zou worden. Zo troostte hij me dan. Voor mij werd dat stilaan heel normaal. Ik zei er nooit iets van.

Femke, karate

Een andere reden voor het feit dat sommigen het seksueel grensoverschrijdend gedrag niet willen of kunnen melden kan zijn dat ze bang zijn voor de gevolgen; de angst om niet geloofd te worden of om uit de club gezet te worden. Veel jonge sporters zijn immers erg ambitieus en hebben grote sportdromen. Daardoor hebben ze vaak het gevoel veel te kunnen verliezen, zoals niet langer geselecteerd te worden voor wedstrijden of uit de ploeg gezet worden. Een coach kan bijvoorbeeld zijn machtspositie uitspelen waardoor het quasi onmogelijk voelt om over het misbruik te spreken. 

Helaas is het vaak ook erg moeilijk om bewijsmateriaal aan te brengen voor seksueel grensoverschrijdend gedrag, wat opnieuw maakt dat slachtoffers bang zijn om niet geloofd te worden. 

Ik twijfelde of ze mij wel zouden geloven. Het was zijn woord tegen het mijne. Ik heb geen enkel bewijs.

Hilde, gemeentelijke sporthal

In sportclubs is seksueel grensoverschrijdend gedrag vaak een groot taboe. Als een voorval wordt gemeld, kan dit het imago van de club schaden. Zeker wanneer het om een heel "goede" coach gaat (dus een coach die goede prestaties neerzet en/of graag gezien is in de club), geeft de sportclub vaak de voorkeur aan het behouden van deze coach dan zich te bekommeren om het welzijn van de leden. Wanneer er dus rond het onderwerp een bepaalde taboesfeer hangt, dan maakt dit het voor slachtoffers of hun omgeving moeilijker om erover te praten en verhoogt het de drempel om een voorval te melden.

Mijn oudere zus werd eens lastiggevallen op de club. Tijdens een nationale competitie heeft een van de trainers haar bijna verkracht in een opbergruimte. Mijn ouders hebben toen een gesprek gevraagd met de hoofdtrainer van de club. Die club werd geleid door één familie. De hoofdtrainer met wie mijn vader een gesprek wilde, was familie van die trainer. Hij zat ook in het bestuur. Het ging er allemaal niet zo formeel aan toe. Dat was een kleine club en er werd geen klacht ingediend. Mijn ouders hebben toen gedreigd met het indienen van een officiële klacht als het gedrag niet zou stoppen.

Lieve, judo

Uiteraard zijn er nog veel meer factoren die het moeilijk kunnen maken om seksueel grensoverschrijdend gedrag te melden. Plegers kunnen met ernstige gevolgen dreigen, indien het slachtoffer het aan iemand zou vertellen. Soms is het ook zo dat slachtoffers, ondanks het misbruik, enorm gehecht zijn aan de pleger en deze dus niet kwijt willen raken. Verder heerst er ook vaak een gevoel van schaamte rond het misbruik. Bij vrouwen is er meer een gevoel van schaamte rond de hele situatie, bij mannen is er daarentegen vooral de angst om uitgelachen te worden. Zij zitten met het idee dat er van hen verwacht wordt dat ze zich kunnen vermannen en verzetten tegen het misbruik. Soms hopen slachtoffers ook dat het misbruik zal stoppen, indien ze er niet over spreken. Zelfs wanneer ze de moed hebben gevonden om ervoor uit te komen, is daadwerkelijk de stap zetten nog steeds heel moeilijk. Hierbij komt de angst voor de gevolgen opnieuw naar boven. Slachtoffers willen hun omgeving beschermen en kiezen daarom om te zwijgen. Een andere reden kan zijn dat dit het enige is waar ze controle over lijken te hebben. Wanneer hun verhaal verspreid wordt, hebben ze dit niet meer in de hand.

Ik heb nog heel lang met die feiten geworsteld. Ik schaamde me enorm. Daarom heb ik het aan niemand durven te vertellen. Niet tijdens en niet na de feiten. De trainer hamerde ook altijd heel hard op vertrouwen, ik denk dat dat ook heeft meegespeeld in mijn beslissing om te zwijgen. 

Bart, basketbal

Anderen werden ook bevraagd, waardoor ik na een tijd zelfs niet meer wist wie wat over mij te weten was gekomen".

Lieve, Judo 

Hij had er nooit iets van kunnen of durven te zeggen, tegen niemand, omdat hij zichzelf zielig vond. Hij heeft blijkbaar ooit een poging gedaan om er met een collega over te spreken, maar hij is toen niet verder gekomen dan te zeggen dat die man hem manipuleerde. Hij heeft dus al die jaren met dit verschrikkelijke geheim rondgelopen. 

Laurence, haar broer Vincent werd misbruikt door een zeilcoach

Waarom onderneemt niemand iets?

Soms blijkt, nadat misbruik aan het licht kwam, dat er toch al meerdere mensen waren die op de hoogte waren of vermoedens hadden. Uit onderzoek blijkt zelfs dat 1 op de 5 volwassenen in de omgeving van een misbruikt kind op de hoogte was van het misbruik en dat slechts 0,1% van de volwassenen officieel aangifte doet. Waarom hebben ze dit dan nooit gemeld?

Deze zeer verontwaardigende cijfers kunnen verklaard worden vanuit de sociale psychologie. De reden dat de meeste mensen zwijgen is het gevolg van een fenomeen dat we het bystander-effect noemen. Dit komt erop neer dat hoe meer omstaanders er zijn, hoe kleiner de kans is dat iemand ingrijpt. Mensen zijn geneigd te denken dat iemand anders wel zal ingrijpen en dat het dus niet hun verantwoordelijkheid is. 

Er zijn een aantal interne beslissingen die moeten worden gemaakt voor je kan helpen. Eerst moet de aandacht gericht worden op de ongewone situatie. Je moet bijvoorbeeld aandacht hebben voor de verandering van het gedrag van een persoon tijdens trainingen. Daarna moet de gebeurtenis geïnterpreteerd worden als een noodsituatie. Hoe de situatie wordt geïnterpreteerd kan voor iedereen verschillen en hangt vaak ook af van hoe andere personen erop reageren. 

Indien je de ongewone situatie opmerkt en dit ook interpreteert als een noodsituatie, moet je beslissen of je je ook verantwoordelijk voelt om te helpen. Dit hangt af van onder andere welke relatie je hebt met de persoon in kwestie, je leeftijd, je geslacht etc. De aanwezigheid van andere mensen rondom is ook belangrijk. Er is namelijk gedeelde verantwoordelijkheid wanneer je met meerdere personen aanwezig bent tijdens het voorval. 

Toen ik een jaar of tien was, besloot hij dat het tijd werd om te controleren of mijn puberteit al was begonnen. Daarvoor werd ik op genoeg tijdstippen naar een hoekje van de sportzaal geroepen, waar hij met zijn handen in mijn turnpak voelde of ik al borsten of schaamhaar kreeg. lk geneerde me dood en staarde de hele tijd naar de grond. Hij deed dat zonder blikken of blozen in een volle turnzaal. Dan zou het wel oké zijn zeker. Niemand had me trouwens ooit gezegd wat wel en niet kon tijdens zo'n training. We werden meerdere keren per week gewogen en gemeten. Wist ik veel dat dit er niet bij hoorde. Er greep ook niemand in. 

Eva, turnen

Als je na al deze vorige stappen besluit om in te grijpen en het slachtoffer te helpen, moet je nog beslissen hoe je dat gaat doen. Je kan het op 2 manieren aanpakken: ofwel ga je zelf ingrijpen (directe hulp) en confronteer je de pleger, ofwel meld je de situatie aan een autoriteit (indirecte hulp) bijvoorbeeld; verantwoordelijken van de sportclub, brandweer, politie etc. Als laatste moet de hulp die je hebt gekozen ook effectief worden uitgevoerd. Er bestaat immers nog steeds een kans dat de melding niet serieus genomen zal worden of er niets gedaan wordt om het imago van de sportschool niet te schaden. 

Om dit samen te vatten zijn er dus 5 stappen die je moet doorlopen voordat je gaat ingrijpen:


  • Aandacht richten op een ongewone gebeurtenis
  • De gebeurtenis interpreteren als noodsituatie
  • Beslissen of je jezelf verantwoordelijk voelt om te helpen
  • Beslissen hoe je gaat helpen
  • Effectief hulp bieden

In situaties van seksueel grensoverschrijdend gedrag zijn er nog bijkomende factoren die ervoor kunnen zorgen dat het bystander-effect optreedt. Signalen kunnen fout worden geïnterpreteerd en niet gezien worden als een situatie waarin er sprake is van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Ook is het vaak zo dat mensen niet weten wat ze moeten gaan melden en waar ze dit dan moeten doen. Het kan ook zijn dat de persoon in kwestie zich schaamt of niet comfortabel voelt om te spreken over dit onderwerp.

Naast het bystander-effect kan er ook sprake zijn van handelingsverlegenheid. Dit houdt in dat een professional niet handelt of niet weet hoe hij/zij moet handelen ondanks dat er wel signalen of zorgen aanwezig zijn over seksueel grensoverschrijdend gedrag. Handelingsverlegenheid komt voort uit het feit dat men niet weet hoe men op een adequate manier moet handelen of vanuit onzekerheid bij de professional zelf.

Hoe reageer je best op een onthulling?

Het was voor ons als slachtoffer een enorme stap om met ons verhaal naar buiten te komen. Voor onze omgeving leek het vaak een enorme schok wanneer we het vertelden en ze leken het moeilijk te hebben om goed te reageren. Voor ons was het vooral belangrijk dat er geluisterd werd naar onze verhalen en dat anderen er gewoon waren om ons op te vangen. Iedere persoon reageert anders op de feiten en heeft andere ondersteuning nodig alhoewel er enkele tips zijn om een slachtoffer zo goed mogelijk op te vangen.

De ideeën die slachtoffers van seksueel grensoverschrijdend gedrag hebben over de gebeurtenis(sen) die ze meemaakten, zijn vaak op een negatieve manier beïnvloed door de pleger en kunnen daardoor incorrect zijn. Slachtoffers kunnen bijvoorbeeld denken dat het hun eigen fout is dat ze werden misbruikt. Het is dus in de eerste plaats belangrijk om duidelijk te maken dat dit niet waar is. Maak hen duidelijk dat ze geen schuld hebben in heel het gebeuren, dat de pleger in fout is en dat het slachtoffer ook niet schuldig is aan de acties die ondernomen worden tegen de pleger. 

Wanneer je met een slachtoffer praat, zijn er enkele algemene dingen die je kan toepassen om het slachtoffer beter op zijn/haar gemak te stellen.:

  • Zorg dat je alleen bent met het slachtoffer op een rustige en veilige plaats
  • Het is beter om naast de persoon te gaan zitten dan er tegenover met een tafel ertussen
  • Luister met aandacht
  • Laat het slachtoffer woorden uitleggen die je niet begrijpt
  • Vertel welke acties er kunnen ondernomen worden, wees eerlijk en maak geen beloftes die je niet kan nakomen
  • Laat merken dat je het goed vindt dat het slachtoffer je dit vertelt
  • Stel open vragen
  • Zeg dat je het slachtoffer gelooft
  • Laat merken dat je meeleeft en het erg vindt
  • Vertel dat het slachtoffer niet de enige is dat zoiets meemaakt
  • Steun bieden is het belangrijkste, stel niet meteen vragen die negatieve gevoelens kunnen oproepen
  • Wees je bewust van de emoties van het slachtoffer en laat deze er zijn, ook als je er zelf moeite mee hebt
  • Stel vragen over aanrakingen, je hand bijvoorbeeld op de schouder leggen als teken van steun kan voor het slachtoffer van misbruik net heel negatieve gevoelens opwekken. Doe dit dus nooit zonder het eerst na te vragen of laat hen zelf het initiatief nemen
  • Heb geduld, het slachtoffer vertelt alles op zijn eigen tempo, blijf vooral luisteren
  • Respecteer de keuzes van het slachtoffer
  • Vertel het verhaal nooit zomaar door!

Naast deze tips zijn er ook een aantal dingen die je best niet doet:

  • Laat het slachtoffer nooit met het gevoel zitten dat het in de problemen zit of iets fout heeft gedaan
  • Bekritiseer de woordkeuze of het taalgebruik niet
  • Push het slachtoffer niet om antwoorden te geven die hij/zij niet wil geven
  • Suggereer geen antwoorden
  • Toon geen afkeer of shock tegenover het slachtoffer, de pleger of de situatie
  • Forceer het slachtoffer niet om kledij uit te doen (bijvoorbeeld om verwondingen te kunnen zien)
  • Laat het kind nooit alleen met een vreemde
  • Dring niet aan en forceer niet om meer te vertellen

Verder kan het melden van het misbruik aan anderen een enorme last van de schouders van het slachtoffer laten vallen maar dien je discreet om te springen met die informatie.

Hoe ga je als naaste om met misbruik?

Als ouder te horen krijgen dat je kind werd misbruikt is een heel stressvolle en ingrijpende gebeurtenis. Het is daarom ook niet verrassend dat ouders (en naasten), na dit te horen, veel negatieve emoties ervaren zoals ongeloof en ontkenning. Naasten en gezinsleden zitten vaak met gevoelens van in shock zijn en boosheid. Daarbij kunnen er ook schuldgevoelens omtrent het falen als ouder optreden, tegenstrijdige gevoelens tegenover zowel het slachtoffer als de pleger en bezorgdheden omtrent het onderzoek en het juridisch proces dat er nadien komt bij kijken.

Bovendien is het voor naasten moeilijker om dit te verwerken wanneer de pleger de feiten ontkent, er weinig effectief bewijs is voor misbruik, en het dus vaak het woord van het slachtoffer is tegen dat van de pleger. Daarbij is de pleger dikwijls een bekende voor de omgeving en kan het moeilijk zijn voor naasten om te begrijpen dat iemand die ze goed kennen zoiets zou kunnen doen. 

Moeders van misbruikte kinderen ervaren meer negatieve gevoelens, geven aan moeilijker in het gezin te kunnen functioneren en minder tevreden te zijn over hun competenties als ouder. Communicatie over het misbruik blijkt vaak een uitdaging te zijn binnen gezinnen doordat het in veel gevallen gepaard gaat met gevoelens van verslagenheid, gebrek aan vaardigheden hoe ermee om te gaan en stigma. De relatie tussen het kind en de ouder komt dus vaak in gevaar op een moment dat verbeterde intrafamiliale ondersteuning juist het meest nodig is.

Laurence, de zus van Vincent 

Op 30/01/2018 is mijn broer overleden. Hij heeft gekozen uit het leven te stappen. De dag dat hij overleden is, zijn we als gezin te weten gekomen dat hij 4 jaar lang seksueel misbruikt is geweest. Dit gebeurde van zijn 14 tot zijn 18 jaar. 

Vincent's grootste passie was zeilen. We zijn beiden opgegroeid in de Zeescouts. We waren allebei waterratten, maar bij Vincent werd al snel duidelijk dat zijn liefde voor de zeilsport veel groter was.

De persoon die Vincent tot de (wedstrijd)top van de competitie heeft geleid, is tevens de persoon die Vincent misbruikt heeft.

Ik kan niet in woorden omschrijven wat de dood van mijn broer, als gevolg van zijn misbruik bij ons nog steeds teweeg brengt.

Als broer en zus hadden we een super hechte band. In onze jeugd hadden we onze conflicten, maar die hielden nooit lang stand. Door de jaren heen leerde ik iemand kennen en kreeg ik een gezin. Desondanks bleven we elkaar minstens wekelijks zien en belden we dagelijks. Hij kende mij als geen ander, en ik dacht hetzelfde van hem.

Zijn bekentenis is als een shock bij me binnengekomen. Nog steeds scheurt mijn hart en lopen mijn ogen vol tranen bij de gedachten aan wat hem overkomen is, dat we toen niets hebben gemerkt, niets hebben kunnen doen... Dat hij al die jaren alleen heeft gelopen met zo'n geheim. Een geheim dat zijn leven heeft veranderd. Een geheim dat zijn gedachten zwart heeft gemaakt, waar hij uiteindelijk geen uitweg meer voor zag.

Dagdagelijks sta ik nog steeds versteld van de impact die het misbruik had op zijn leven.

Vincent heeft bij zijn overlijden een brief achtergelaten die ons als familie veel duidelijk heeft gemaakt. Ik ben dankbaar dat hij de moed nog heeft gevonden om zijn geheim door middel van die brief met ons te delen.

Ondertussen zijn we 2 jaar verder.

Ondanks zijn woorden in de brief blijft er bij mij een schuldgevoel hangen. Had ik iets kunnen zien, had ik hem kunnen helpen? Ik word 's nachts nog geregeld wakker en overloop ons leven... zoekend naar details. Ik merk in kleine dingen hoe hij nog steeds in mijn leven aanwezig is. Er gaat geen dag voorbij waar ik niet aan hem denk en hem heel hard mis. 

Het maakt ons vastberaden om ons in zetten tegen seksueel misbruik in de sport.

We willen ons inzetten voor Voices. Wij willen zijn stem zijn!