Wat is seksueel grensoverschrijdend gedrag?

Deze inhoud is gemaakt door studenten van Thomas More in het kader van hun bachelorproef.

Wat is seksueel grensoverschrijdend gedrag?

Seksueel grensoverschrijdend gedrag is een verzamelterm waarmee wordt verwezen naar het seksuele gedrag dat iemand stelt tegenover iemand anders en waarbij er een persoonlijke grens wordt overschreden. Die persoonlijke grens is dus voor iedereen anders. Seksueel grensoverschrijdend gedrag kan fysiek zijn (bv. ongewenste aanrakingen, aanranding of verkrachting), maar ook verbaal (seksuele opmerkingen) of non-verbaal (nafluiten, aanstaren, knipogen). Het kan 'offline' gebeuren, maar ook 'online' (bv. sexting, online grooming).

Elke keer dat we alleen in de auto waren, probeerde hij me te kussen of mijn borsten te betasten. Hij stopte dan bij een tankstation of in de bosjes om aan mij te zitten. Het begon over mijn trui, later onder mijn trui en in mijn trainingsbroek. Ik probeerde hem altijd weg te duwen, maar hij was veel sterker dan ik.

Ans, zwemmen

Hij troostte mij en knuffelde mij waarbij hij steeds verder ging met aanrakingen. Hij heeft nooit geweld gebruikt, zelfs niet verbaal. Hij zei bijvoorbeeld na de training dat ik nog wat spullen mee in de auto moest gaan zetten. Als we dan aan zijn auto waren, vroeg hij of we even konden praten en moest ik in zijn auto gaan zitten. Dan begon hij te praten en kuste mij uiteindelijk ook. Ik heb toen duidelijk gezegd dat ik dat niet wilde dat ik alleen maar wilde praten. Hij wimpelde dat altijd af en zei dat het was om me gerust te stellen.

Sanne, atletiek 

Van zodra we 'vrouwelijker' werden, rond een jaar of zestien, kregen we voortdurend seksistische opmerkingen te horen. Hij maakte mopjes over 'onze regels hebben' en vroeg of de bal controleren op onze borsten geen pijn deed. Tijdens het stretchen maakte hij opmerkingen over de lenigheid van onze benen, en dat we dat maar eens goed moesten oefenen in bed. Die mopjes op zich waren eigenlijk niet zo'n probleem, maar het feit dat het voortdurend gebeurde, vond ik wel een probleem. 

Hanna, voetbal  

Omdat seksueel grensoverschrijdend gedrag een erg breed begrip is, en verschillende vormen van seksueel geweld behelst, is het vaak moeilijk om de ernst correct in te schatten. Sensoa, het Vlaams expertisecentrum voor seksuele gezondheid, ontwikkelde daarom een Vlaggensysteem. Het werkt aan de hand van 6 criteria om te beoordelen of een bepaald gedrag als seksueel grensoverschrijdend gezien kan worden. Van zodra één van de criteria niet gerespecteerd kan er van seksueel grensoverschrijdend gedrag gesproken worden.

  1. Wederzijdse toestemming: iedereen die betrokken is bij de handelingen vindt deze oké en voelt zich er fijn bij.

  2. Vrijwilligheid: er komt geen manipulatie, dwang, beloning of druk aan te pas. Iedereen stelt de handelingen omdat zij het zelf echt willen.

  3. Gelijkwaardigheid: Iedereen die betrokken is, is gelijkwaardig op verschillende vlakken. Dit gaat dan over leeftijd, intelligentie, macht en maturiteit. Zo is er bij een veertigjarige man en een vijftienjarig meisje geen sprake van gelijkwaardigheid omwille van het leeftijdsverschil.

  4. Ontwikkeling: Het gedrag dat wordt gesteld moet typisch en aanvaardbaar zijn voor de ontwikkelingsfase waarin men zich bevindt. Dit is een criterium dat volgens Sensoa enkel geldt bij kinderen en jongeren.

  5. Context: Het gedrag moet rekening houden met de omgeving en mag niemand storen of in shock brengen.

  6. Zelfrespect: Het gedrag mag geen fysieke, emotionele of psychische schade teweegbrengen bij de personen zelf. 

Wij gebruiken het vlaggensysteem om situaties specifiek binnen een sportcontext te evalueren.

Eens op de topsportschool werd alles anders. Iedereen kleedde zich daar om in de zaal, niet in de kleedkamers. Dat was in mijn club nooit zo. Er heerste een gevaarlijke sfeer. Tijdens loopspelletjes greep de trainer wel eens in je broek, zogezegd om iemand vast te grijpen. Opmerkingen over borsten en achterwerken waren schering en inslag. In de eetzaal gaven trainers sportsters die passeerden een score op het uiterlijk, gewoon terwijl de andere sporters erbij zaten. 

Dominique, judo

Het gebeurde ergens op een heel belangrijke wedstrijd. Ik voelde me slecht, want ik was volledig gedehydrateerd en hij zei: 'Kom ik zal je je beter laten voelen, we gaan naar de douche'. Ik moest naakt in de douche. Hij heeft me dan gewassen en zo .... Dat was niet in zijn kamer, denk ik, dat was een grotere douche. Ik weet niet precies hoe dat is kunnen gebeuren. Want dat leek zo openbaar, maar hoe kan je met een meisje dat naakt is.... Jij als coach, die dan... Ja... Dat is raar. 

Lieve, Judo 

Hij heeft me niet gedwongen, al kan ik ook niet zeggen dat het, gezien mijn jonge leeftijd, uit vrije wil is gebeurd. Nu zie ik die man nog af en toe. Als hij mij ziet, zegt hij altijd redelijk vriendelijk goeiedag, maar ik negeer dat. Ik besef de laatste jaren steeds meer dat hij iets gedaan heeft dat echt niet kon. 

Sarah, atletiek 

Hoe vaak komt het voor?

Seksueel grensoverschrijdend gedrag komt vaker voor dan men meestal denkt. Dit is vooral te wijten aan het lage aangiftecijfer. De meeste slachtoffers doen geen aangifte bij de politie. Ook met familie of vrienden erover praten is vaak erg moeilijk. Ongeveer 1 op 5 kinderen wordt voor de leeftijd van 18 jaar minstens 1 keer slachtoffer van een vorm van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Wereldwijd zou seksueel grensoverschrijdend gedrag bij 11,8% van de bevolking voorkomen. Dit wil zeggen dat ongeveer 1 op de 10 mensen dit ooit minstens 1 keer in zijn/haar leven meemaakt. Iedereen kent dus wellicht iemand in zijn/haar omgeving die slachtoffer werd.

Uit een grootschalig Vlaams bevolkingsonderzoek bleek dat bijna 17% van de sporters ooit al slachtoffer werd van seksueel grensoverschrijdend gedrag in de sport. Dat betekent 1 op 7 sporters, en dus mathematisch gezien al snel minstens enkele sporters in elke sportclub. 

Bovenstaand filmpje is ontwikkeld door het Centrum voor Ethiek in de Sport (ICES).

Wat zijn de risicofactoren?

Risicofactoren zijn omstandigheden die de kans vergroten dat seksueel grensoverschrijdend gedrag zich zal voordoen. In de sport zijn de volgende risicofactoren het meest voorkomend: 

Intrapersoonlijk

Wij, bij Voices in Sport, hebben allemaal een verschillende achtergrond. We zijn allemaal anders en toch maakten we allemaal seksueel grensoverschrijdend gedrag mee. Het is nooit, maar dan ook nooit, de schuld van wie het overkomt. Toch zijn er bepaalde risicofactoren die hieronder uitgelegd zullen worden.  

 Geslacht

Meisjes zouden zowel in de kindertijd als in de adolescentie vatbaarder zijn dan jongens voor seksueel misbruik, mishandeling of verwaarlozing. Er is ook een verschil in de mate waarin misbruik wordt opgemerkt: uit cijfers blijkt dat het bij meisjes vaker wordt opgemerkt, enkel in de leeftijdscategorie jonger dan 12 jaar worden er voor jongens meer incidenten gemeld. Ondanks het verschil in prevalentie, heeft het misbruik voor beide geslachten dezelfde impact.

Op Europees vlak geeft 13,5% van de meisjes en 5,6% van de jongens aan ooit al te maken hebben gehad met seksueel grensoverschrijdend gedrag. In de sportwereld worden jongens voor hun 12 jaar vaker slachtoffer dan meisjes. Echter na de leeftijd van 12 wisselt dit en komt het vaker voor bij meisjes.

Het misbruik is begonnen toen ik bij de U16 terechtkwam en dus een andere trainer kreeg. lk was toen veertien. We moesten twee à drie keer per week trainen, soms vier keer. Dan ook nog één of twee wedstrijden, dus dat was wel redelijk intens. In het begin was hij gewoon een hele goeie trainer, die echt midden in de groep stond, echt tussen ons. Daar hadden we veel respect voor. Hij wist alles van basketbal en hij was heel bekwaam en heel goed. Hij stond bekend als de succestrainer. Hij douchte ook altijd met ons mee, wat ik achteraf gezien zeer bizar vind. Om te lachen plasten wij dan op elkaars benen en hij deed mee. Toen leek dat heel normaal. Ik herinner me ook dat we bijvoorbeeld na een overwinning foto's namen, ook in de douche. Dan zei hij dat we moesten poseren voor de foto, naakt. Er ging altijd wel een camera rond.  

Bart, basketbal

Leeftijd

Elke leeftijdsgroep is vatbaar voor seksueel misbruik. Toch zijn er in de sport bepaalde leeftijdsgroepen die een hoger risico lopen dan andere. Kinderen die net voor of in de puberteit zitten, zouden het meest vatbaar zijn. Verder zouden kinderen die worstelen met zelfvertrouwen en moeilijk aansluiting vinden bij leeftijdsgenoten evenwel gevoeliger zijn. Ten slotte blijken een zwakke band hebben met gezinsleden als de mate waarin kinderen opkijken naar hun coach hen ook vatbaarder maken.

Er is geen specifieke leeftijd waarop misbruik begint, maar het valt wel op dat het misbruik vaak begint wanneer de kinderen nog heel jong zijn en ze zich vaak nog niet helemaal bewust zijn van wat er eigenlijk gebeurt. Ze hebben vaak nog niet de kennis om te weten dat de situatie waarin ze zich bevinden fout is of welke gevolgen deze kan hebben. Zeker in de sportomgeving wordt lichamelijk contact genormaliseerd waardoor het kind het verschil tussen wat kan en wat niet, niet goed kan onderscheiden.

Ik keek op naar m'n coach en vond het dus niet snel een probleem, ik kende hem ook al heel mijn leven. 

Julie, zwemmen

Zelfs wanneer de slachtoffers ouder worden en beseffen dat het fout is kan het misbruik blijven duren omdat de slachtoffers in een cyclus terecht zijn gekomen. Een cyclus van afhankelijkheid, seksuele aandacht en schuldgevoelens die elkaar telkens versterken.

Seksuele geaardheid

Sporters met een homoseksuele, lesbische of biseksuele geaardheid, transgenders of mensen met een intersekseconditie (mensen met zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtskenmerken) zijn vatbaar voor seksueel grensoverschrijdend gedrag. Echter is het zo dat die gedragingen die tegen hen worden gesteld niet alleen als een machtsmiddel dienen maar ook als een manier om te discrimineren.

Mensen met beperkingen

Een coach heeft een bepaald gezag en autoriteit over zijn sporters. Het hebben van een verstandelijke of fysieke beperking kan die machtspositie van de coach vergroten en dus ook het risico op seksueel grensoverschrijdend gedrag verhogen.

Ik heb het ook in de club verteld, maar ze geloofden me niet. Want ja, ik ben iemand met een handicap, dus waarom zouden ze mij geloven? 

Tom, wielrennen

Etniciteit

Sporters met een migratieachtergrond hebben door hun eigen cultuur vaak andere opvattingen over seksueel gedrag. Deze opvattingen verschillen soms met deze die in de Westerse cultuur als 'normaal' en 'niet normaal' ervaren worden. Hierdoor is er een hoger risico voor sporters die uit Afrikaanse, Oost-Europese en Zuid-Amerikaanse landen komen. 

Omgevingsfactoren

Machtsverschillen

In sportclubs kunnen machtsverschillen op verschillende manieren tot uiting komen: leeftijdsverschillen tussen de sporters onderling, tussen sporter en coach, een team of groep tegenover een individu of ervaren sporters tegenover beginners. Het is altijd en overal moeilijker om tegen een hiërarchische meerdere in te gaan wat het risico om slachtoffer te worden kan vergroten.

Mijn hele karatecarrière heb ik dezelfde trainer gehad. Hij was de zoon van de eigenaar van de karateclub en zestien jaar ouder dan ik. Hij had heel veel macht over ons en liet dat duidelijk blijken. Als iemand te laat kwam, moest die midden in de zaal gaan liggen en moest iedereen over zijn buik lopen. Dat deed ongelofelijk veel pijn, want ook mannen van 100 kilo liepen over je heen.

Femke, karate

We gaan wat dieper in op het machtsverschil tussen een coach en een sporter. Sporters op hoog niveau spenderen meer tijd met hun coach. Dit maakt dat de coach meer invloed krijgt, zowel binnen als buiten de sport. De professionele relatie krijgt dan vaak ook een persoonlijk karakter. De coach is de persoon die de sporter dingen bijleert en hem/haar beter maakt. Hiërarchisch staat een trainer bijgevolg altijd boven de sporter. Er komt ook persoonlijke macht aan bod wanneer de sporter de coach beter leert kennen door de tijd die ze samen spenderen buiten de trainingen: bijvoorbeeld tijdens trainingskampen, verplaatsingen voor (internationale) wedstrijden, carpoolen van en naar trainingen etc. Door de grote invloed van de coach en de ruime tijd die samen met de sporter wordt doorgebracht is het risico op grensoverschrijdend gedrag groter. 

We zien in de cijfers dat seksueel grensoverschrijdend gedrag vaker voorkomt in de topsport dan in de amateursport. Dat is redelijk eenvoudig te verklaren: de topsporter traint uiteraard vaker en stelt zich zodoende dus ook vaker bloot aan de kans om met seksueel grensoverschrijdend gedrag in contact te komen. Topsporters hebben ook enorm veel ambitie om het goed te doen, zijzelf en hun familie tolereren in dat opzicht vaak meer van de coach dan amateursporters, die vooral voor hun plezier een sport beoefenen.

Ook fysiek en psychisch was het een verknipte boel. We speelden tikkertje waarbij we elkaar moesten slaan. Als je laatst eindigde bij een oefening moest je een vernederende opdracht doen. Een liedje zingen voor de hele groep bijvoorbeeld. Eén keer nog veel erger De trainer had er niets beters op gevonden dan dat de twee laatsten moesten doen alsof een van hen dood was, de andere moest dan echte tranen wenen. Lukte dit niet, dan moesten ze allebei honderd keer pompen. Wat een verknipte mentaliteit. 
Niemand durfde iets te zeggen, want de trainer had alle macht in handen. De trainers dekten elkaar in. Er werd gezwegen over trainers die uit de bocht gingen.

Dominique, judo

Lichamelijkheid van de sport

Een tweede risicofactor is de lichamelijkheid van de sport, dit wil zeggen dat er veel fysiek contact is tijdens de sport. Het is niet altijd duidelijk waar de grens ligt bij lichamelijk contact in de sport. In veel sporten is de grens tussen lichamelijk contact dat nodig is en lichamelijk contact dat niet nodig is eerder vaag. Het kan heel normaal zijn dat sporters zich samen omkleden, dat ze samen douchen of dat ze elkaar knuffelen bij een overwinning. In deze situaties kan de grens sneller overschreden worden, maar dit is niet altijd het geval.

Het is wel een fysieke cultuur. Tussen de trainingen in was er rust. Dan zaten of lagen we op de mat. Dan kon dat weleens gebeuren dat de trainer met zijn hoofd op je buik kwam liggen om een boekje te lezen of zo van die dingen. Ik kan me niet inbeelden dat zoiets snel zou gebeuren in het zwemmen of zo. 

Lieve, judo

Hogere tolerantie van fysiek geweld

Om ver te geraken moeten sporters, vaak een sterke mentale weerbaarheid hebben en opofferingen maken. Zo volgen sommigen bijvoorbeeld een streng dieet, of moet er dagelijks getraind worden. Op deze manier worden zowel de fysieke als mentale grenzen afgetast. In sommige gevallen wordt ook de seksueel grens afgetast door middel van grensoverschrijdend gedrag.

Genderongelijkheid

Er zijn vandaag de dag nog steeds meer mannen binnen de sportwereld dan vrouwen (als lid, trainer, bestuurslid etc.). Hierdoor zijn er nog steeds veel mannelijke waarden die de bovenhand nemen in sportclubs. Dit creëert automatisch machtsongelijkheid tussen mannen en vrouwen in de sport. Dit vormt voornamelijk een risico op meer seksueel grensoverschrijdend gedrag ten aanzien van vrouwen in culturen waar die mannelijke waarden nog zeer sterk aanwezig zijn en er nog veel genderongelijkheid heerst. 

Binnen de club heerste algemeen een vrouwonvriendelijke sfeer, op een vergadering was ik eens de enige vrouw aan tafel. Dat was een verschrikkelijke avond. Telkens als ik iets zei, kreeg ik het gevoel dat ze reageerden van 'Dat is een vrouw, daar moeten we niet naar luisteren, we doen gewoon alsof ze niks gezegd heeft.' Ze zaten gewoon te lachen met wat ik zei. 

Hanna, voetbal

Praktische gelegenheden

We kunnen er ook niet omheen dat de sport tal van praktische mogelijkheden biedt om grensoverschrijdend gedrag te plegen. Er is vaak één-op-één contact tussen de coach en de sporter zoals tijdens kampen waarbij sporters soms ter plaatse overnachten. Sporters vertoeven ook vaak in kleedkamers, doucheruimtes, hotelkamers,.... Op die momenten kan de privacy van de sporter makkelijk geschonden worden en ontbreekt soms sociale controle. Uiteraard geven deze praktische opportuniteiten niet rechtstreeks aanleiding tot seksueel grensoverschrijdend gedrag, maar we dienen er alert voor te zijn dat die gelegenheden wel een risicofactor vormen.

Meer weten?

Grooming

Vaak, maar niet altijd, gaat grooming aan het seksueel misbruik vooraf. Grooming is het voorbereidingsproces waarin een slachtoffer geselecteerd en subtiel gemanipuleerd wordt, en dat ervoor kan zorgen dat het slachtoffer het misbruik geheim blijft houden. De pleger van het misbruik bouwt langzaam een vertrouwensband op om zo stap voor stap barrières af te breken. Het proces van het vertrouwen winnen kan weken, maanden of zelfs jaren duren. In die periode probeert de pleger stapsgewijs dichterbij te komen zonder dat iemand in de gaten heeft dat grenzen vertroebelen of overschreden worden.

Vaak bedreigen plegers hun slachtoffers, en belonen ze hen als ze zwijgen en meewerken. Grooming zorgt ervoor dat slachtoffers hun pleger vertrouwen, leuk vinden of zelfs van hem of haar houden en daarom bereid zijn ver te willen gaan om de band niet stuk te laten gaan. Soms lijkt het daardoor alsof slachtoffers meewerken en er sprake is van wederzijdse toestemming, terwijl dat niet altijd het geval is.

Op een keer, toen ik onder de douche stond, kwam hij binnen en sloeg een babbeltje met mij. Uiteindelijk moest ik vragen of hij wilde weggaan, omdat ik uit de douche wilde komen. Hij zei dan 'oh, ja natuurlijk!' en ging weg. Dat voelde voor mij toen niet aan als ernstig grensoverschrijdend gedrag. Ik had de indruk dat we een diepe vriendschap aan het ontwikkelen waren en dat dat er nu eenmaal bij hoorde. Pas later, wanneer er nog veel meer van die stapjes gebeurden, de volgende steeds iets 'fouter' dan de vorige, besefte ik wat hij deed en waarom.   

Marie, tennis

Het proces begint vaak met aanrakingen die niet problematisch gevonden worden, omdat ze bij het uitoefenen van de sport lijken te horen. In de sport is lichamelijk contact niet ongewoon, en soms zelfs nodig om bepaalde bewegingen uit te voeren. Ook niet-functionele aanrakingen, zoals groepsknuffels, maken deel uit van de sport. Aanrakingen op de heupen en de billen worden in de sport als 'normaal' beschouwd, terwijl ze dat niet altijd zijn. Door deze cultuur van lichamelijkheid, zullen ongewenste aanrakingen minder snel opgemerkt worden. Jonge sporters leren dan ook niet wat acceptabel en onacceptabel gedrag is, waardoor ze vaak niet weten dat zo'n aanrakingen ongepast zijn.

In veel gevallen heeft niemand het proces van grooming in de gaten. De pleger past grooming niet enkel toe op het slachtoffer, maar ook vaak op de ouders of de andere leden van de sportclub. De pleger tracht namelijk de omgeving te overtuigen dat hij meer tijd moet doorbrengen met hem/haar ten voordele van de sportprestaties. Op de sportschool maakt de pleger een reputatie voor zichzelf en gebruikt dit als een soort alibi, niemand zal zijn/haar gedrag in twijfel trekken. 

Ik herinner me dat hij vaak bij ons thuis over de vloer kwam, al een tijd voor het misbruik begon. Mijn moeder, vader, broers en zus vonden hem geweldig. Hij deed ons altijd lachen met zijn verhalen. Hij nam mijn broers en mij ook vaak mee naar het zwembad of naar voetbalwedstrijden.

Ruben, voetbal